Öğrenilmiş Çaresizlik: Ne Zaman Vazgeçmeyi Öğrendik?
Bazen insan bir kapıyı bir kez çalar. Açılmaz.
Bir daha çalar. Yine açılmaz.
Üçüncüde artık çalmaz.
İşte çoğu vazgeçiş böyle başlar.
Bir Deneyin Ardındaki Hikâye
1960’ların sonunda Amerikalı psikolog Martin Seligman bir deney yaptı. Deneyde bazı hayvanlar kaçamayacakları elektrik şoklarına maruz bırakıldı. Daha sonra kaçabilecekleri bir ortama konulduklarında bile kaçmayı denemediler.
Çünkü zihinleri şunu öğrenmişti:
“Nasıl olsa kurtulamam.”
Bu kavrama öğrenilmiş çaresizlik adı verildi.
Yani çaresizlik bazen gerçek değil; öğrenilmiş bir inançtır.
Çaresizlik Nasıl Öğrenilir?
Çaresizlik bir anda oluşmaz.
Sürekli eleştirilen çocukta
Fikri önemsenmeyen kadında
Çabası görülmeyen eşte
Duyguları küçümsenen bireyde
Yavaş yavaş yerleşir.
Kişi bir süre sonra denemeyi bırakır.
Çünkü zihni enerji tasarrufu yapar:
“Boşuna uğraşma.”
Ev İçinde Öğrenilmiş Çaresizlik
Bu kavramı sadece laboratuvarda değil, evlerin içinde de görebiliriz.
“Ben zaten düzen kuramam.”
“Nasıl olsa kimse yardım etmiyor.”
“Ne yaparsam yapayım yetmiyor.”
Bir noktadan sonra mücadele bırakılır.
İsyan değil; sessiz bir kabulleniş başlar.
Bu kabulleniş tehlikelidir. Çünkü dışarıdan sakin görünür.
İçeride ise tükenmişlik birikir.
Toplumsal Roller ve İçselleştirme
Sosyolojik açıdan bakıldığında öğrenilmiş çaresizlik, bireysel değil yapısal bir mesele olabilir.
Toplumsal cinsiyet rolleri,
“Sabret.”
“İdare et.”
“Bozma düzeni.”
gibi mesajlarla özellikle kadınlara dayanıklılık öğretirken, bazen değişim talebini bastırmayı da öğretir.
Böylece kişi, değiştirebileceği alanlarda bile deneme cesaretini kaybeder.
Çaresizlikten Çıkış Mümkün mü?
Evet. Çünkü öğrenilmiş olan şey, yeniden öğrenilebilir.
Küçük kontrol alanları oluşturmak
Başarıyı mikro adımlarla deneyimlemek
Yardım istemeyi öğrenmek
“Ben yapamam” cümlesini yakalamak
Zihin yeni bir deneyimle karşılaşınca eski inancı sarsılır.
Bir kez başardığında, ikinci deneme daha kolay olur.
Asıl Soru
Belki de mesele şu:
Gerçekten çaresiz miydik?
Yoksa çaresiz olduğumuza mı inandırıldık?
Her vazgeçiş kader değildir.
Bazıları sadece tekrar denememiş olmamızdır.
Bugün küçük bir kapıyı yeniden çal.
Belki bu kez açılır.
Yorumlar