100. Maymun Fenomeni: İyilik Nasıl Yayılır, Bir Davranış Ne Zaman Toplumsal Norm Olur?

Bir yabancıya kapıyı tutmak, otobüste yaşlı birine yer vermek, bir arkadaşı gerçekten dinlemek… Bu davranışların her biri tek başına küçük görünür. Peki ya bu küçük davranışlar çoğalırsa?

Sosyoloji bize tam olarak bu soruyu sordurur. Popüler kültürde de bu soruya ilginç bir hikâye eşlik eder: 100. Maymun Fenomeni. Bu yazıda hem hikâyenin gerçek yüzüne bakacağız hem de ondan çok daha önemli bir soruya cevap arayacağız: İyilik de bulaşıcı olabilir mi?

100. Maymun Fenomeni Nedir?

Hikâyenin kökeni 1950'lerde Japonya'daki Koshima Adası'na uzanır. Kyoto Üniversitesi'nden araştırmacılar, adada yaşayan makak maymunlarını yıllarca gözlemledi. 1953 civarında, daha sonra "İmo" adı verilen genç bir dişi maymunun tatlı patatesleri denizde yıkamaya başladığı fark edildi. Bu davranış zamanla diğer maymunlara, özellikle de gençlere yayıldı. Yani ortada gerçek ve güzel bir sosyal öğrenme örneği vardı.

Ancak yıllar sonra bu gözlemler, Lyall Watson'ın Lifetide (1979) kitabı ve ardından Ken Keyes'in The Hundredth Monkey (1981) adlı eseri aracılığıyla çok farklı bir anlatıya dönüştü: Yeterli sayıda maymun, yani "100. maymun" bu davranışı öğrendiğinde, bilgi gizemli bir biçimde başka adalardaki topluluklara da geçmişti.

İşte burada net bir ayrım yapmamız gerekiyor. Maymunların birbirinden davranış öğrenebildiği bilimsel olarak desteklenen bir bulgu. Ama "belli bir sayıya ulaşınca bilgi başka topluluklara kendiliğinden aktarılır" iddiası kanıtlanmış değil. Gerçekte patates yıkama alışkanlığı birkaç on yıl içinde ve oldukça yavaş yayıldı. 100 sayısı gerçek bir biyolojik eşik değil.

Yine de bu hikâye bize çok değerli bir soru bırakıyor: Bir davranış hangi noktada bireysel bir seçim olmaktan çıkıp toplumsal bir alışkanlığa dönüşür?

İyilik Nasıl Yayılır?

Bunun için doğaüstü bir mekanizmaya ihtiyacımız yok. İnsanlar birbirini gözlemler, görerek öğrenir ve toplumun onayladığı davranışları benimser. Sosyolojide bunu sosyal öğrenme, norm oluşumu ve sosyal etkileşim kavramlarıyla açıklarız.

Düşünün: Bir apartmanda biri yaşlı komşusunun alışveriş poşetlerini taşımaya başlıyor. Bir süre sonra bir başka komşu da onun kapısını çalıp ihtiyacı olup olmadığını soruyor. Bir okulda bir öğrenci arkadaşının düşen kitaplarını topluyor, ertesi gün başka bir öğrenci benzer bir durumda yardım etmeyi daha doğal buluyor. Bir iş yerinde yönetici çalışanlarının emeğini görünür biçimde takdir ediyor, çalışanlar da birbirinin katkısını fark etmeye başlıyor.

Bir davranış tekrarlandıkça olağan hale gelir. Olağan hale geldikçe başkaları için benimsenmesi kolaylaşır. Benimsendikçe de yeni insanları etkiler. Küçük bir davranış zinciri böyle oluşur.

Kafede yaşanan o bilinen sahneyi de hepimiz duymuşuzdur: Sizden önceki kişi kahvenizi ödemiştir, siz de arkanızdaki kişinin kahvesini ödemek istersiniz. Birbirini hiç tanımayan insanlar arasında bile iyilik zinciri kurulabilir. Çünkü burada belirleyici olan kişisel ilişkiler değil, davranışın yarattığı sosyal normdur. İnsan içinden şöyle düşünür: "Demek ki burada insanlar birbirine yardım ediyor." Bu düşünce, yardım etmeyi daha kabul edilebilir kılar.

Davranışlar Neden Birbirimize Geçer?

Bizler sosyal canlılarız. Yalnızca söylenenleri değil, çevremizdekilerin ne yaptığını da sürekli izleriz. Herkesin sıraya girdiği yerde sıraya girmek kolaydır. Herkesin çöpünü yere attığı yerde çevreyi temiz tutmak zorlaşır. Teşekkür edilen bir ortamda teşekkür etmek doğal görünür. Kimsenin yardım etmediği bir ortamda ise yardım etmek sıra dışı kaçar.

Yani davranışlarımız yalnızca kişisel karakterimizin ürünü değil. İçinde yaşadığımız sosyal çevre, hangi davranışın "normal" sayılacağını da belirliyor. Nicholas Christakis ve James Fowler'ın sosyal ağlar üzerine çalışmaları da davranış ve duyguların, doğrudan tanıdığımız kişilerin ötesinde, arkadaşlarımızın arkadaşlarına kadar uzanabildiğini gösteriyor. Üstelik bu bulaşma yalnızca iyilik için değil; öfke, dedikodu, önyargı ve dışlama için de geçerli. Ama bunun tersi de mümkün: Empati, nezaket, dayanışma ve gönüllülük de yayılabilir.

Kritik Eşik: Ne Zaman "Ben de Yaparım" Deriz?

Sosyolog Mark Granovetter'in "eşik modeli", bir davranışın yayılmasını anlamak için çok işe yarar. Buna göre her insanın bir davranışı gerçekleştirmek için ihtiyaç duyduğu farklı bir "çevresindeki örnek sayısı" vardır.

Toplu taşımada yüksek sesle konuşan birini uyarmayı düşünelim. Biri hemen söyler. Bir başkası "Kimse bir şey demiyor, ben neden diyeyim?" diye düşünür. Ama birkaç kişi daha aynı şeyi söylemeye başladığında ortam değişir. İçimizdeki soru "Bunu söylemek garip olur mu?" olmaktan çıkıp "Ben de neden söylemeyeyim?" haline gelir.

İyilikte de böyle bir eşik olabilir mi? Kesin ve evrensel bir sayı vermek mümkün değil. Toplumda tam olarak 100 kişi iyilik yapınca herkesin değişeceğini söyleyemeyiz. Ama belirli sosyal ortamlarda yeterince fazla kişi aynı davranışı sergilediğinde, o davranış norm haline gelebilir. Bir sınıfta yalnızca bir öğrenci arkadaşına yardım ediyorsa bu bireysel bir tercihtir. Sınıfın çoğu birbirine yardım etmeye başlayınca ise yardımlaşma sınıf kültürünün parçası olur ve sınıfa sonradan katılan öğrenci de bu kültüre uyum sağlar. İyilik böylece yalnızca bireyden bireye değil, kültürden bireye de aktarılır.

"Kimse Yapmıyor" Dediğimiz Anlar

İyiliğin yayılmasının önündeki en büyük engel bazen kötülük değil, pasifliktir. Yardım etmek isteriz ama çevreye bakarız: Kimse kıpırdamıyor. "Belki benim müdahale etmem gerekmiyor" deriz. Psikolojide Darley ve Latané'nin 1960'larda tanımladığı "seyirci etkisi" tam olarak budur: Kalabalıklarda sorumluluk dağılır ve herkes bir başkasının harekete geçeceğini varsayar.

Bu yüzden iyiliğin yayılması, yalnızca iyi insanların sayısını artırmakla ilgili değil. Asıl mesele, insanların "Ben yaparsam diğerleri de yapabilir" düşüncesini geliştirmesi.

İlk Adımı Atan Kişi Neden Önemli?

Toplumsal değişim çoğu zaman kalabalıklarla başlamaz, bir kişiyle başlar. Bir kişi yerden bir çöp alır. Biri yaşlı birine yer verir. Biri haksızlığa uğrayanın yanında durur. Biri dışlanan çocuğu oyuna çağırır. Biri iş arkadaşının emeğini görünür kılar.

Bunların hiçbiri dünyayı bir anda değiştirmez. Ama çevredeki herkese bir davranış modeli sunar. İnsanlar yalnızca fikirlerden değil, davranışlardan etkilenir.

Bu, özellikle çocuklar için geçerli. Bir çocuğun önünde "Şu yaşlı amcaya yardım edelim" demek yerine, doğal bir şekilde yardım etmek ve çocuğun bunu görmesini sağlamak çok daha güçlü bir model oluşturur. Çocuk şunu öğrenir: Gücü yeten, ihtiyacı olana yardım eder. İyilik böylece yalnızca yapılmaz, öğretilir.

Sosyal Medyada İyilik Neden Hızla Yayılıyor?

Bugün davranışlar geçmişe göre çok daha hızlı yayılıyor. Bir yardım kampanyası, bir gönüllülük hareketi, sokak hayvanları için yapılan bir çalışma ya da bir afetin ardından kurulan dayanışma ağı birkaç saatte binlerce kişiye ulaşabiliyor. Yine gizemli bir bilinç aktarımına gerek yok: Biri yardım ediyor, bir başkası görüyor, o da yardım ediyor, bir başkası paylaşıyor, daha fazla insan haberdar oluyor. Sosyal ağlar, iyiliğin görünürlüğünü artırarak yayılmasını hızlandırıyor.

Burada bir noktanın altını çizmek isterim: Görünür olması, iyiliğin gösterişe dönüşmesi demek değil. Kastettiğim, küçük iyiliklerin toplum içinde normalleşmesi.

Belki De Mesele 100. Maymun Değil, İlk Maymundur

Bu yüzden "Ben tek başıma ne değiştirebilirim?" sorusu bazen yanlış sorudur. Daha anlamlı olan şu: "Beni gören biri neyi farklı yapabilir?"

Çünkü iyiliğin etkisi muhatabımızla bitmez. Bir insan kendisine yapılan iyiliği bir başkasına aktarabilir. Bugün bir çocuğa gösterdiğiniz anlayışın, onun yıllar sonra kendi çocuğuna nasıl davranacağını nasıl etkileyeceğini bilemezsiniz. Bugün bir arkadaşınıza verdiğiniz desteğin, onun başka birinin zor gününde yanında olmasına nasıl katkı sağlayacağını göremezsiniz. İyiliğin en güzel yanlarından biri de bu: Sonucu, çoğu zaman ilk davranışta görünmez.

Bugün deneyebileceğiniz küçük şeyler var: Birine yol vermek, bir yabancının düşürdüğü şeyi yerden almak, bir çocuğu gerçekten dinlemek, bir arkadaşınıza "Nasılsın?" diye sorup cevabı beklemek, yaşlı komşunuzun ihtiyacını sormak, bir çalışanın emeğini takdir etmek, birinin yaptığı iyiliği fark edip teşekkür etmek. Küçük görünüyorlar, ama kültür dediğimiz şey zaten bu küçük davranışların milyonlarca kez tekrarlanmasından oluşuyor.

"100. maymun" hikâyesi bilimsel olarak anlatıldığı gibi doğru değil. Ama bize sihirli bir sayı vermese de, davranışların insanlar arasında nasıl yol aldığını düşündürmesi bakımından değerli. Belki sizin yaptığınız iyilik dünyayı değiştirmeyecek, ama bir insanın o gününü değiştirebilir. O insan da bir başkasının gününü. Toplumsal değişim çoğu zaman tam olarak böyle başlıyor ve iyiliğin yayılması için 100. kişiyi beklemek gerekmiyor. Belki de iyiliğin gerçek eşiği, sandığımız kadar yüksek değildir: ilk kişi olmaya cesaret etmek yeter.

Yorumlar