Beş Maymun Deneyi: Nedenini Bilmeden Uyguladığımız Kurallar Üzerine Düşündüren Bir Hikâye

Beş Maymun Deneyi: Nedenini Bilmeden Uyguladığımız Kurallar Üzerine Bir Hikâye

Geçen hafta hayatımızdaki görünmez bağlardan, o meşhur kırmızı iplerden söz etmiştik. İnsanların, olayların ve hatta bazen tesadüflerin görünmez bağlarla birbirine bağlandığını anlatan o düşünce…

Bu hafta ise biraz daha içimize, zihnimizin kurduğu görünmez sınırlara bakacağız.

Hani bazen şöyle cümleler duyarız:

“Bizde usul böyledir.”
“Böyle yapılmaz.”
“Eskiden beri hep böyle.”

Bu cümleler çoğu zaman hayatın doğal bir parçası gibi gelir. Çünkü çoğumuz bazı davranışları neden yaptığımızı tam olarak düşünmeden sürdürürüz.

Belki annemizden öyle gördük.
Belki büyüklerimiz öyle öğretti.
Belki de hiç sorgulama ihtiyacı duymadık.

Peki hiç durup düşündünüz mü?

Bazı şeyleri gerçekten mantıklı olduğu için mi yapıyoruz, yoksa alışkanlık olduğu için mi?

Bu sorunun cevabını düşünmek için yıllardır anlatılan ilginç bir hikâyeye bakalım: Beş Maymun Deneyi.

Kafes, Muz ve Soğuk Su

Hikâyeye göre araştırmacılar bir kafese beş maymun yerleştirir.

Kafesin ortasında bir merdiven vardır ve merdivenin tepesine bir salkım muz konur.

Maymunlardan biri doğal olarak merdivene yönelir. Çünkü muz tam tepededir ve ulaşılması gereken bir ödül gibidir.

Ancak maymun merdivene tırmanmaya başladığı anda araştırmacılar diğer dört maymunun üzerine tazyikli soğuk su sıkar.

Bir süre sonra maymunlar önemli bir ilişki kurar:

Eğer biri merdivene çıkarsa herkes ıslanır.

Bu nedenle merdivene yönelen maymun diğerleri tarafından hemen aşağı çekilir.

Zamanla ilginç bir durum ortaya çıkar.

Artık hiçbir maymun merdivene çıkmayı denemez. Çünkü sistem şunu öğretmiştir:

“Merdivene çıkmak kötü bir şeydir.”

Sistemin Değişmesi

Hikâyenin anlatılan kısmına göre araştırmacılar daha sonra kafesteki maymunlardan birini çıkarır ve yerine yeni bir maymun koyar.

Yeni gelen maymun kafese bakar ve hemen muzu fark eder.

Doğal olarak merdivene yönelir.

Ama tam o anda diğer maymunlar onu durdurur.

Yeni maymun şaşkındır.

Neden engellendiğini anlamaz. Ama kısa sürede şunu öğrenir:

“Burada merdivene çıkılmamalı.”

Bir süre sonra araştırmacılar kafesteki başka bir maymunu çıkarır ve yerine yeni bir maymun koyar.

Yeni gelen maymun da muza yönelir.

Ve yine diğerleri tarafından engellenir.

Bu süreç zamanla devam eder.

Sonunda Kimse Nedenini Bilmez

Anlatılan hikâyeye göre araştırmacılar kafesteki tüm maymunları zaman içinde değiştirir.

Sonunda kafeste artık soğuk suyu hiç yaşamamış beş yeni maymun vardır.

Ama ilginç bir şey olur.

Yine de hiçbiri merdivene tırmanmaz.

Birisi denemeye kalksa diğerleri onu hemen durdurur.

Eğer konuşabilselerdi muhtemelen şöyle derlerdi:

“Bilmiyoruz… Ama burada işler hep böyle yürür.”

Görünmez Kuralların Gücü

Sevgili Hamarat Ev Kedisi okurları,

Bu hikâye bilimsel bir deney olarak tartışmalı olsa da, davranış psikolojisinde sıkça kullanılan güçlü bir metafordur. Çünkü insan toplumlarında da benzer durumlarla sık sık karşılaşırız.

Günlük hayatımızda bazen biz de farkında olmadan aynı kalıpları tekrar ederiz.

Örneğin:

“Bu yaşta yeni bir şeye başlanmaz.”
“Mutfakta bu böyle yapılmaz.”
“Bunu yaparsan elalem ne der?”

Bu cümlelerin bazıları gerçekten deneyimlerden doğmuş olabilir.

Ama bazıları yalnızca alışkanlıkların ve sosyal kalıpların bir devamıdır.

Davranış bilimleri üzerine yapılan çalışmalar da insanların çoğu zaman çevrelerinde gördükleri normları sorgulamadan benimsediğini gösteriyor. Örneğin sosyal psikolojide yapılan araştırmalar, bireylerin çoğu zaman bir davranışı doğru olduğu için değil grup içinde kabul görmek için sürdürdüğünü ortaya koyuyor.

Gelenek ile Alışkanlık Arasındaki İnce Çizgi

Toplumların kültürü ve gelenekleri çok kıymetlidir. Çünkü kuşaklar boyunca biriken deneyimler bu geleneklerin içinde taşınır.

Ancak bazen gelenek ile alışkanlık birbirine karışabilir.

Bir davranışın gerçekten bir anlamı olup olmadığını anlamanın yolu bazen basit bir sorudur:

“Bunu neden yapıyoruz?”

Bu soru çoğu zaman küçük ama önemli farkındalıklar yaratır.

Belki gerçekten iyi bir nedeni vardır.

Belki de yalnızca yıllardır tekrarlandığı için devam ediyordur.

Kendi Zihnimizdeki Kafesi Fark Etmek

Hayatta karşılaştığımız bazı sınırlar gerçekten dış dünyadan gelir.

Ama bazı sınırlar ise yalnızca zihnimizde oluşur.

Çünkü çoğumuz şu cümleyle büyürüz:

“Böyle gelmiş, böyle gider.”

Oysa hayat değişir.

Dün doğru olan bazı şeyler bugün geçerliliğini yitirmiş olabilir.

Belki o muz hâlâ merdivenin tepesindedir.

Ama artık tepemizde soğuk su sıkan kimse yoktur.

Bazen Bir Soru Hayatın Yönünü Değiştirir

Geleneklerimize sahip çıkmak kıymetlidir.

Ama nedenini bilmediğimiz alışkanlıkları sorgulamak da insanı özgürleştiren bir şeydir.

Bugün kendinize küçük bir soru sorun:

“Ben bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa sadece usul böyle olduğu için mi?”

Belki mutfakta…

Belki ev düzeninde…

Belki hayatın başka bir köşesinde…

Bazen tek bir soru, insanın fark etmediği bir merdiveni görmesini sağlar.

Ve bazen o merdivene tırmanmak düşündüğümüz kadar zor değildir.